Odleżyny - stopnie, objawy i leczenie

Odleżyny to jeden z najpoważniejszych problemów w opiece nad osobą leżącą - potrafią rozwinąć się w ciągu zaledwie kilku godzin, a ich leczenie bywa długie i trudne. Powstają wskutek długotrwałego ucisku, który odcina dopływ krwi do tkanek, prowadząc do ich uszkodzenia, a w zaawansowanych przypadkach nawet do martwicy sięgającej mięśni i kości. Z tego artykułu dowiesz się, jak rozpoznać poszczególne stopnie odleżyn, jakie dają objawy, jak je leczyć i - co najważniejsze - jak skutecznie im zapobiegać.

Co to są odleżyny i od czego się robią?

Odleżyny to miejscowe uszkodzenie skóry i głębiej położonych tkanek - tkanki podskórnej, mięśni, a w skrajnych przypadkach nawet kości. Powstają w wyniku trzech głównych mechanizmów: długotrwałego ucisku, który odcina mikrokrążenie i prowadzi do niedotlenienia tkanek, tarcia skóry o pościel lub odzież oraz sił ścinających, które pojawiają się np. przy nieprawidłowym przesuwaniu pacjenta w łóżku (ciągnięciu zamiast unoszenia).

Ryzyko odleżyn dotyczy przede wszystkim osób długotrwale unieruchomionych - obłożnie chorych, seniorów o ograniczonej mobilności oraz osób poruszających się na wózku inwalidzkim. Dodatkowe czynniki zwiększające ryzyko to niedożywienie i dieta uboga w białko, zawilgocona skóra (np. przy nietrzymaniu moczu), zaburzenia czucia oraz ograniczona lub całkowicie zniesiona aktywność ruchowa.

Gdzie najczęściej powstają odleżyny?

Odleżyny pojawiają się zwykle w miejscach, gdzie między skórą a kością jest cienka warstwa tkanki tłuszczowej, a lokalizacja zależy od pozycji, w jakiej najczęściej przebywa chory:

• Kość ogonowa i pośladki - u osób leżących na plecach lub siedzących na wózku
• Pięty - jedno z najbardziej narażonych miejsc przy długim leżeniu na plecach
• Biodra i kostki - u osób leżących na boku
• Łopatki i potylica - przy długotrwałym leżeniu na plecach
• Łokcie - szczególnie przy podpieraniu się w łóżku

Stopnie zaawansowania odleżyn

Rozwój odleżyny przebiega stopniowo i dzieli się na cztery główne stopnie, które różnią się głębokością uszkodzenia:

• Stopień I - nieblednące pod uciskiem zaczerwienienie na nienaruszonej skórze; skóra może być cieplejsza, twardsza lub obrzęknięta w porównaniu z otoczeniem
• Stopień II - uszkodzenie obejmuje naskórek i część skóry właściwej; widoczny jest pęcherz lub płytka rana przypominająca otarcie
• Stopień III - ubytek sięga tkanki podskórnej; rana jest głębsza, choć struktury takie jak mięśnie czy ścięgna nie są jeszcze odsłonięte
• Stopień IV - najgłębsze uszkodzenie, obejmujące mięśnie, ścięgna, a nawet kości. Skóra w tym miejscu bywa czarna lub ciemnofioletowa wskutek martwicy

Im wyższy stopień, tym trudniejsze i dłuższe leczenie - dlatego wczesne rozpoznanie zaczerwienienia i szybka reakcja mają duże znaczenie.

Pierwsze objawy odleżyn

Pierwszym i najważniejszym sygnałem ostrzegawczym jest zaczerwienienie skóry, które nie blednie pod naciskiem palca - w przeciwieństwie do zwykłego, przejściowego zaczerwienienia od ucisku, które ustępuje w ciągu kilku minut. Innym wczesnym objawem bywa zmiana temperatury skóry (cieplejsza lub chłodniejsza niż otoczenie), obrzęk oraz ból lub tkliwość w miejscu narażonym na ucisk. W miarę postępu zmian pojawia się pęcherz, a następnie otwarta rana.

Po jakim czasie powstają odleżyny?

Trudno wskazać jeden uniwersalny czas, ponieważ zależy on od stanu pacjenta, jego mobilności i stanu odżywienia. U osób z grupy podwyższonego ryzyka pierwsze zmiany - nieblednące zaczerwienienie - mogą pojawić się już po 2-3 godzinach nieprzerwanego ucisku w jednym miejscu. To dlatego regularna zmiana pozycji co 2 godziny jest podstawą profilaktyki, a nie tylko zaleceniem dla komfortu.

Leczenie odleżyn w zależności od stopnia

Leczenie zawsze zaczyna się od odciążenia uszkodzonego miejsca - chorego układa się tak, by nie leżał na ranie:

• Stopień I - wystarcza odciążenie oraz delikatne oczyszczanie, osuszanie i nawilżanie skóry kremami wspierającymi regenerację
• Stopień II - konieczna jest ochrona rany przed zakażeniem: przemywanie solą fizjologiczną, odkażanie oraz zastosowanie opatrunku (hydrożelowego lub piankowego), który utrzymuje wilgotne środowisko sprzyjające gojeniu
• Stopień III i IV - wymagają leczenia specjalistycznego, często z usunięciem martwej tkanki przez lekarza, opatrunków przeciwbakteryjnych, a w rozległych przypadkach nawet leczenia operacyjnego (np. przeszczepu skóry)

Wybór konkretnej maści czy opatrunku najlepiej skonsultować z lekarzem lub pielęgniarką - preparaty z antybiotykiem lub substancjami oczyszczającymi ranę nie powinny być dobierane samodzielnie, zwłaszcza przy głębszych zmianach.

Profilaktyka przeciwodleżynowa

Zapobieganie odleżynom jest zdecydowanie łatwiejsze i tańsze niż ich leczenie. Najważniejsze zasady to:

• Zmiana pozycji co 2 godziny (również w nocy), a u osób siedzących na wózku nawet co godzinę
• Codzienna higiena i nawilżanie skóry - mycie delikatnymi środkami, dokładne osuszanie bez pocierania
• Kontrola stanu skóry - codzienne sprawdzanie miejsc narażonych na ucisk, szczególnie pięt, kości ogonowej i pośladków
• Dobrze naciągnięta, sucha pościel bez zagnieceń, guzików czy szwów pod ciałem chorego
• Materac i poduszki przeciwodleżynowe - rozkładają ucisk na większą powierzchnię ciała i poprawiają ukrwienie tkanek
• Odpowiednia dieta - bogata w białko i płyny, co wspiera regenerację skóry
• Zachęcanie do ruchu w miarę możliwości pacjenta - nawet niewielka aktywność poprawia krążenie

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Konsultacja jest konieczna, gdy:

• Pojawia się pierwsze uszkodzenie skóry - rana lub pęcherz
• Zmiana szybko się powiększa lub pogłębia mimo odciążenia
• Z odleżyny wydobywa się ropna wydzielina lub nieprzyjemny zapach
• Pojawia się gorączka lub inne objawy ogólne, które mogą świadczyć o zakażeniu

Odleżyny III i IV stopnia zawsze wymagają leczenia pod opieką lekarza - samodzielne próby leczenia głębokich ran mogą jedynie pogorszyć sytuację.

Sprzęt pomocny w profilaktyce i pielęgnacji

Uwaga: sam materac czy poduszka nie zastąpią regularnej zmiany pozycji i codziennej pielęgnacji skóry - to elementy wspierające profilaktykę, nie samodzielne rozwiązanie.

Sekcja najczęściej zadawanych pytań o problemy z odleżynami

Co to są odleżyny i od czego się robią?

Odleżyny to uszkodzenie skóry i głębiej położonych tkanek powstałe wskutek długotrwałego ucisku, tarcia i sił ścinających działających na tkanki między kością a twardym podłożem. Powstają najczęściej u osób długo unieruchomionych w łóżku lub na wózku inwalidzkim.

Jakie są stopnie odleżyn?

Wyróżnia się cztery główne stopnie: I - nieblednące zaczerwienienie przy nienaruszonej skórze, II - uszkodzenie naskórka i części skóry właściwej z pęcherzem lub płytką raną, III - ubytek sięgający tkanki podskórnej, IV - najgłębsze uszkodzenie, obejmujące mięśnie, ścięgna, a nawet kości.

Po jakim czasie robią się odleżyny?

U osób z grupy podwyższonego ryzyka pierwsze objawy - nieblednące zaczerwienienie - mogą pojawić się już po 2-3 godzinach nieprzerwanego ucisku w jednym miejscu. Dlatego ważna jest zmiana pozycji ciała co najwyżej co 2 godziny.

Jaka maść sprawdzi się na odleżyny?

Dobór preparatu zależy od stopnia odleżyny - przy I stopniu stosuje się kremy nawilżające i ochronne, a w przypadku głębszych ran maści z antybiotykiem lub substancjami oczyszczającymi powinny być dobrane przez lekarza lub pielęgniarkę, a nie stosowane samodzielnie.

Jak zapobiegać odleżynom u osoby leżącej?

Podstawą profilaktyki jest zmiana pozycji ciała co 2 godziny (także w nocy), codzienna higiena i nawilżanie skóry, dobrze naciągnięta, sucha pościel bez zagnieceń oraz stosowanie materaca i poduszek przeciwodleżynowych.

Kiedy odleżyna wymaga pilnej konsultacji lekarskiej?

Do lekarza należy zgłosić się, gdy pojawi się pierwsze uszkodzenie skóry, rana szybko się powiększa lub pogłębia, z odleżyny wydobywa się ropna wydzielina lub nieprzyjemny zapach, albo gdy towarzyszy jej gorączka.

Odleżyny - co warto zapamiętać?

Odleżyny rozwijają się szybko, ale w większości przypadków można im skutecznie zapobiec. Istotna jest regularna zmiana pozycji, codzienna kontrola skóry i odpowiedni sprzęt odciążający - a przy pierwszych niepokojących objawach szybka reakcja.

• Pierwsze zmiany mogą pojawić się już po 2-3 godzinach ciągłego ucisku
• Nieblednące zaczerwienienie to sygnał alarmowy, nie zwykłe podrażnienie
• Profilaktyka (zmiana pozycji, higiena, materac przeciwodleżynowy) jest łatwiejsza niż leczenie
• Odleżyny III i IV stopnia zawsze wymagają leczenia pod opieką lekarza
• Dieta bogata w białko wspiera regenerację skóry

Przeczytaj też:

• Opieka nad osobą leżącą w domu - jak zorganizować pokój i sprzęt
• Hemoroidy - przyczyny, objawy i domowe sposoby leczenia
• Ból krzyża - przyczyny i leczenie dolnego odcinka kręgosłupa